Саха ?р?сп??б?л?кэтигэр с???? сэллигин, бруцеллез, лейкоз, паратуберкулез, ииримтийии, сотуун (Сибиир дьааспатын) курдук уода?ыннаах ыарыылаах суохтар, оттон Арассыыйа атын субъектарыгар баар. Маннык т?м?г? хайдах ?лэлээн-хамнаан ситиспиттэрин итиэннэ бэтэринээрдэр к?ннээ?и т?б?ктэрин ту?унан би?иги Ветеринария департаменын салайааччы, ветеринария наукатын кандидата Лариса Макарованы кытары сэ?эргэстибит.
С???? луохтуурун анала
– Лариса Ивановна, бэтэринээр ?лэтин сорохтор улаханнык сыаналаабаттар, ыалдьыбыт с????н? эмтээн мачайдаммакка, с??скэ биэр да б?тэр дииллэр.
– У?уну-киэ?и толкуйдаабат дьон оннук саныыр. Нуучча улуу луохтуура Иван Павлов «быраас ки?ини эмтиир, оттон бэтэринээр – ки?и айма?ы» диэбитэ. Бу дири? этиигэ би?иги ?лэбит с?р?н ис хо?ооно арыллар. Кырдьык, омос санаатахха, с???? луохтуура дьон доруобуйатыгар сы?ыана суох курдук. Ол эрээри с????ттэн, кыылтан-с??лтэн араас ыарыы тар?анан, дьо??о-сэргэ?э ?л?гэрдээх иэдээни та?аарар кутталлаах. Ити и?ин бэтэринээрдэр с???? ыарыыта турбатын, ас-??л куттала суох буоларын ту?угар сэрэтэр-эмтиир ?лэни ыытабыт. Онуоха дьиэ кыылын-с??л?н, о?о?уллар бородууксуйаны сэргэ ?р?сп??б?л?кэ та?ыттан а?алыллар а?ы-??л? итиэннэ т??? кыалларынан, дьиикэй айыл?а кыылын-с??л?н к?р?б?т-истэбит.
– ? р?сп??б?л?кэ ?рд?нэн т??? ?лэ?иттээххитий?
– Б?г???? туругунан 1 ты?. 889 ?лэ?иттээхпит. Бэтэринээрдэр 59 %-нара анал ?рд?к, 41 %-нара орто анал ??рэхтээхтэр, тустаах ?лэни наука?а дь??рэлээн 35 ки?и ветеринарнай наука хандьыдаата буолла. Хас улуус ахсын ветеринарнай-чинчийэр лабораториялардаах ветуправлениелар, Дьокуускай икки ырыынагар ветсанэкспертиза лабораториялара, ?р?сп??б?л?кэтээ?и ветеринарнай-чинчийэр лаборатория, «Эпизоотологическай мониторинг уонна ветеринарнай сулууспаны бухгалтерия ???т?нэн хааччыйар киин» ха?ыанай тэрилтэ бааллар. Урут ветуправлениеларга иккилии бу?аалтыр к?р?ллэрэ, былырыын олору сарбыйан, кииннэммит бухгалтерияны тэрийдибит. Бухгалтерия бииргэ т?м?лл?б?тэ учуот-отчуот электроннай варианынан ирдэнэр кэмигэр, ?п-харчы хамсаа?ынын т?ргэтэттэ. Манна бухгалтерияны та?ынан эпизоотологическай мониторины ыытар, ы?ырыы кэллэ да, тута к?м??? тиийэр дьо?ус этэрээт ?лэлиир.
Олохсуйан ?лэлиир исписэлиис ?лэтэ т?м?ктээх
-- Каадырынан хааччыллыы киин улуустарга ?ч?гэй буолла?ына, хотугу улуустарга бу к?рд?р?? 68 %. Улуустар дьа?алталарын кытары кэпсэтэн дьиэнэн-уотунан хааччыйа сатыыбыт эрээри, хоту ?лэлии барыан ба?алаах элбэ?э суох. Итиннэ, бастатан туран, ыччат киин сирдэргэ тала?ара, икки?инэн хамнас намы?а?а оруоллаах. Орто хамнаспыт 30-33 ты?. солк., онон хамна?ы ?рдэтэргэ, ?лэ усулуобуйатын тупсарарга мэлдьи ?лэлэ?эбит. Бэтэринээр ?лэтин т?м?гэ биир-икки сылынан биллэ охсубат, дьаны?ан ?лэлээтэххэ, ?ч?гэй к?рд?р?? сити?иллэр. Исписэлиистэрбит олохсуйан ?лэлииллэрин ту?угар Тыа ха?аайыстыбатын уонна ас-??л бэлиитикэтин министиэристибэтин олорор дьиэни-уоту тутууга бырагырааматыгар кыттабыт. Кэли??и биэс сыл устата бу бырагырааманан 35 исписэлиис дьиэ тутунна. Салалта?а солбугу ??ннэрэр сыалтан сыллата дьыалабыай оонньууну тэрийэбит.
– Былырыын к???н ?б?л??йдээтигит этэ дии?
- Саха сиригэр бэтэринээринэй сулууспа 120 сылын бэлиэтээбиппит. Былыр сотуун, чумаа курдук араас ыарыылар тураннар, т???л??х с????н?-сылгыны имири сотон, ыалы ыалынан э?эн бараллара буолуой? Ону бохсор ту?уттан саха чулуу дьоно 1897 с. бэтэринээринэй сулууспа тэриллэрин ситиспиттэр. ?б?л??йб?т?гэр научнай-практическай кэмпириэнсийэни ыыттыбыт, бэтэрээннэрбитин, басты? ?лэ?иттэрбитин чиэстээтибит, сэттэ исписэлииспит судаарыстыба, 265 ?лэ?иппит биэдэмистибэ на?араадаларынан бэлиэтэннилэр.
Эмтиир-сэрэтэр уонна ?йд?т?р-сырдатар ?лэ
- Былааммытын сыллата толоробут, биэдэмистибэлэр икки ардыларынаа?ы к?рэхтэ?иигэ инники кэккэ?э сылдьабыт. Ааспыт сыл устата 3 м?л. 721 чинчийиини, 9 м?л 386 бы?ыыны о?ордубут. То?о итинник элбэ?ий диир буоллахха, биир т?б??? биир вакцинация хаста да т?хт?р?йэн бэриллэр. Былыр сотуунтан ?лб?т с???? к?м?лл?б?т 285 сирэ баар. Бу ыарыы бактерията с????нэн сылларга тыыннаах сытар, ол и?ин сыллата с????гэ барытыгар сотууну утары, ыкка, куоска?а ииримтийиини утары бы?ыылары о?оробут. Ынах с???? 90 %-ын, сылгы 80 %-ын, таба 70 %-ын, ха?аайыннаах ыт 99 %-ын (48 ты?. 608), иччилээх куоска 92 %-ын (17 ты? 187) эмтиир-сэрэтэр ?лэнэн хабан олоробут. От ?ксэ каротина намы?ах, т??н?ктээх буоларынан с????гэ-сылгыга битэмииннээ?ин ?лэтин ыытабыт. Булчуттар ?л?рб?т кыылларын чинчийэбит. Былырыын 804 боруобаны к?рб?пп?т барыта этэ??э этэ, бу сылга киирэн баран, биир киискэ ииримтийиини буллубут. Атын уобаластарга к?т?р кириибэ уонна Африка сибиинньэтин чумаата к?ст?р буолла?ына, би?иэхэ били??итэ этэ??э.
– Сопхуостар ы?ыллыахтарыттан бэтэринээрдэр эрэ тыа ха?аайыстыбатын исписэлиистэрин бы?ыытынан ?лэлээн-хамсаан кэллигит.
– Дьэ ити и?ин ?йд?т?р-сырдатар ?лэ ти?игин быспаппыт. Омуннаабакка эттэххэ, нэ?илиэнньэ?э ына?ы хайдах уулатартан са?алаан хото??о форточка то?о наадатыгар тиийэ бы?аарар наада.
Т?л?б?рдээх ??? ыарахан дуо?
– Улууска сырыттахха, бэтэринээр ???т?н сыаната ыарахан дэ?эллэр.
– Б?ддь??т субсидията с????гэ да, ки?иэхэ да кутталлаах ящур, сотуун, ииримтийии, сэллик, бруцеллез, трихинеллез, лептоспироз уо.д.а. курдук сыстыганнаах ыарыылары чинчийэргэ, сэрэтэргэ к?р?ллэр. Онтон атын ыарыылары утары ?лэ, лаборатория?а чинчийии, атыыга барар а?ы-??л? к?р?? харчыга о?о?уллар. Т?л?б?р ыарахан диири ылыммаппын, прейскурант Экэниэмикэ министиэристибэтинэн олохтоммут потребительскэй сыана индексэтиттэн ?рдээбэт. Холобур, ыал а?ыйах м?????? т?л??н кэрэйэн эмтэппэтэх сылгыта ?лл???нэ, ороскуота т??? буолуой?
Ыт харчыта
– Бэйдиэ сылдьар ыттарга сы?ыаннаах сокуон суох буолан, 2014 с. бу ыттары дьа?айар боломуочуйа муниципалитеттарга бэриллибитэ, оттон э?иги хонтуруоллааччынан анаммыккыт.
– Нэ?илиэнньэ ыты би?иги дьа?айыахтаахпыт курдук саныыр бы?ыылаах, киирэр сурук ?ксэ ыт ту?унан буолар. Би?иги муниципалитеттар ха?аайына суох ыттары туталларын хонтуруоллуубут уонна т???н? туппуттарын ту?унан акт т??эрдэхтэринэ, харчыларын ыыттарабыт. Былырыын бу сыалга 24 м?л. 738 ты?. к?р?лл?б?тэ эрээри, хомойуох и?ин, 66 %-а эрэ ту?анылынна, Аллайыаха, Уус Маайа, ?йм?к??н улуустарыттан биир да акт киирбэтэ. Ама, онно бэйдиэ сылдьар ыт суох ??? дуо? ?р?сп??б?л?кэ ?рд?нэн ыттары тутар 109 пуун ?лэлиир, олорго былырыын 12 ты?. 517 ыт тутулунна. 2014 с. 16 ты?. 300 ыт тутуллубутун кытары тэ?нээтэххэ, к?рд?р?? сыллата аччаан и?эр.
-- Лариса Ивановна, кэпсээ??ит и?ин махтанабыт, с????б?т-сылгыбыт чэгиэн, аспыт-??лб?т куттала суох буоларын ту?угар сыралаах ?лэ?итигэр сити?иилэри ба?арабыт.
Раиса СИБИРЯКОВА («Саха сирэ» ха ? ыат, 14.02.2018)
Хаартыска?а: Ветеринария департаменын салайааччы, ветеринария наукатын кандидата Лариса Макарова.